We zijn geschrokken, verdrietig en aangedaan na het voor ons toch plotselinge overlijden van Marjan Minnesma. Icoon van de duurzaamheidsbeweging, mede-grondlegger van DRIFT en inspirator van ons actie-DNA. Marjan heeft ondanks haar ziekte tot ver in de verlenging haar positieve en activerende rol gespeeld, ook nog steeds in onze transitieopleidingen. We zijn haar zowel schatplichtig als diep dankbaar.
DRIFT begon in september 2004 aan de Erasmus Universiteit en viel samen met de start van een nationaal onderzoeksprogramma naar transities (KSI) dat hoogleraren Jan Rotmans, John Grin, Johan Schot en Ruud Smits met een hoop anderen hadden ontwikkeld. Marjan was in de ontwikkeling van het project van 22 miljoen euro betrokken als organisator en hielp de cofinanciering mee rond te krijgen.
Onze start was net na de zomer waarin Jan Rotmans een ernstig fietsongeluk had gehad en maandenlang uitgeschakeld was. Met twee jonge onderzoekers (schrijver van dit stuk Derk Loorbach en Rutger van der Brugge) en Marjan als kwartiermaker en zakelijk directeur kwamen we terecht op een lege gang van een universiteitsgebouw. Er was letterlijk niks. Achteraf begrijp je dan pas hoe knap het was: binnen een aantal maanden had ze een organisatie gebouwd. Gelukkig kwam Jan al vrij snel terug, werden promovendi aangenomen en begonnen de eerste projecten.
Het waren fantastische jaren: pionieren, feesten, intellectuele vrijheid en academisch ondernemerschap. We moesten alles uitvinden maar onder de bezielende leiding van Marjan en Jan leek alles te kunnen. Vaak hoorden we het knallen tussen die twee: als een soort kernfusie wedijverden Jan en Marjan met elkaar om tot het beste te komen. Jan wist wat hij wilde en Marjan moest het mogelijk maken; Marjan wist wat er kon en Jan moest het ter discussie stellen.
Met elkaar vormden ze de basis voor een ondernemende, intellectuele en actiegerichte groep. Vaak hoorden we Marjan met enig dedain spreken over promoveren: als ze wilde zou ze natuurlijk zo een proefschrift schrijven maar wie zit daar nou op te wachten? Niemand twijfelde er aan dat ze dat zou kunnen, en uit haar acties bleek een onvoorwaardelijk commitment aan het transitieonderzoek. Dag en nacht werkte ze aan het organiseren, coördineren en inspireren van zowel DRIFT als het hele KSI.
Zo maakte ze het mogelijk dat de wilde ideeën van Jan en de rest van de Drifters mogelijk gemaakt werden. Ze hielp bij de start van onze opleiding Transitiemanagement, die later uitgroeide naar onze transitieacademie. Tot het einde is ze hier, ook lang na haar vertrek met Urgenda, in blijven optreden. Ook wist ze tal van maatschappelijke partners te binden aan DRIFT wat leidde tot opdrachten en projecten met impact.
In de jonge club die we waren maakte ze het daarmee ook mogelijk dat er allerlei meer ervaren ‘cowboys’ aansloten. Samen deden we projecten die achteraf het begin bleken van ‘de eiwittransitie’, de ‘transitie in de langdurende zorg’, gebiedstransities of de transitie in de bouw. Samen met de intellectuele ontwikkeling van het transitiedenken en transitiemanagement ontstond zo het DRIFT DNA: ondernemende wetenschap.
Alles leek mogelijk, en anders maakte Marjan het mogelijk. Legendarisch in die eerste jaren waren de feesten en uitjes. Zo trokken we met de hele club in 2008 naar Schumacher college in Engeland. Met busjes vier dagen op pad naar een plek van intellectuele verstilling en de geboortegrond van ‘small is beautiful’. Het werd een memorabele confrontatie tussen transitie-energie en ecologische rust. Of de overnachting op Tiengemeten, eiland nabij Rotterdam, waar we aan het kampvuur tot diep in de nacht doorzongen met Marjan, die een voorliefde had voor volgens sommigen slechte disco en altijd wel ergens een fles port vandaan wist te toveren.
Zo ging het ook met de Urgenda. Het KSI netwerk was maatschappelijk en academisch zeer succesvol aan het worden. Het was bovendien onderdeel van een grotere groep programma’s op mobiliteit, bouw, voedsel en andere thema’s die elk dus een specifieke transitie probeerden aan te jagen. Marjan en Jan zetten zich al in om hier een grotere beweging van te maken, en richting de laatste jaren kwamen ze op het idee om de eindconferentie aan te grijpen voor een gezamenlijk groots gebaar: de ‘urgente agenda’ voor Nederland.
Deze slotconferentie was legendarisch dankzij Marjan’s leiderschap. Ze greep het aan om er een transformatief event van te maken. Op het NDSM terrein in Amsterdam, nu volledig ontwikkeld maar toen nog veel rauwer, werd in 2007 de Urgenda gelanceerd met beleidsmakers, ondernemers en wetenschappers uit de voorhoede van transitie. Begonnen als eenmalig event sloeg het in als een bom: in de jaren die volgden ontstond er binnen DRIFT ook al snel een clubje dat onder Marjans bezielende leiding de Urgenda ging uitvoeren.
Tegelijk was Marjan bezig het transitieonderzoek en DRIFT richting het einde van de financieringsperiode te leiden. Ze speelde achteraf bezien een cruciale rol in het feit dat beide nog bestaan. Binnen het KSI was ze de motor en organisator die de plannen van de hoogleraren mogelijk maakten die leidden tot een legendarische slotconferentie in Amsterdam in 2009. Hier werd tegelijk het inmiddels zeer gereputeerde academisch tijdschrift EIST opgericht maar ook het STRN netwerk. Het is inmiddels uitgegroeid tot een mondiaal onderzoeksveld en Marjan is daarmee mede grondlegger van het vakgebied van transities.
In 2010 liep het KSI programma richting een einde, was Urgenda gaan vliegen. De gang werd te klein voor DRIFT en Urgenda, en Marjans ambities reikten verder dan ondernemende wetenschap. Het werd een lastig jaar: de afronding van KSI was complex, de universiteit vond ons lastig, Jan was op zoek naar meer vrijheid en minder gedoe en Marjan werkte aan de doorstart van Urgenda in Amsterdam. Het belette haar niet om in de gesprekken met accountants, faculteitsdirecteuren, decanen, boekhouders en bestuurders door te zetten om DRIFT via een nieuwe plek (onder de Holding van de EUR) een overlevingskans te geven toen bleek dat we niet binnen de faculteit konden blijven.
Ondanks dat onze start als BV in 2011 heel lastig was (zonder vermogen, sterk gereduceerd en zonder een nieuwe organisatiestructuur), valt het zeer te betwijfelen of we zonder haar überhaupt nog hadden bestaan. Bovendien gaven al die dingen die ze mogelijk had gemaakt ons voldoende basis om op door te bouwen: de opleiding, het netwerk, de opdrachtgevers, de ondernemende spirit. Hoewel erna onze wegen verschillende kanten op gingen is het contact altijd warm en sterk geweest: of het nou in onze opleidingen, in panels, in projecten of in informele contacten of Urgenda activiteiten was: het delen van dezelfde waarden en missie bleef.
Er zijn inmiddels generaties DRIFTers die Marjan niet hebben meegemaakt, of alleen als spreker of docent. Toch krijgen en dragen ze allemaal ongemerkt een stukje van haar energie en visie in zich mee: het is nog steeds de basis van DRIFT. We doen weliswaar nog steeds aan wetenschap, maar haar urgentie, actiebereidheid en vooral het ondernemende optimisme voor een betere wereld koesteren en bewaken we evenzeer.
Marjan heeft laten zien dat het echt kan: de klimaat- en biodiversiteitscrisis bloedserieus nemen en echt transformatief aan de slag te gaan. Helaas is er nog een wereld te winnen: laten we met elkaar zorgen dat in haar geest we gewoon aan de slag gaan, in kleine of grote stappen bouwen aan een wereld die toekomst heeft. Het was ons voorrecht om door Marjan te zijn aangestoken en met haar jarenlang zoveel positieve energie te kunnen hebben delen. Het was te weinig en veel te kort, en we zijn diep bedroefd dat we haar moeten missen. Onze condoleances en medeleven gaan uit naar haar familie en vrienden.
Mede namens alle DRIFTers van de afgelopen 22 jaar,
Derk Loorbach
Wil je ook iets zeggen over Marjan en steun betuigen aan haar nabestaanden? Laat dan hier een online condoleance achter.
En ben je benieuwd hoe ze zelf terugkeek op de start van Urgenda en 20+ jaar werken aan transities in Nederland? In 2024 namen we dit uitgebreide podcast-interview met haar op.