Veel maatschappelijke systemen lopen vast in hardnekkige patronen. Ze bieden steeds minder goed antwoord op de uitdagingen waar we voor staan, maar zijn lastig te veranderen. Met net een beetje minder slechte oplossingen komen we niet verder, systeemverandering vraagt om doorbraken: initiatieven die vanzelfsprekendheden ter discussie stellen en ruimte maken voor fundamenteel andere manieren van werken. In dit stuk verkennen we waarom doorbraken nodig zijn en hoe die kunnen bijdragen aan transformatieve verandering.
We spreken van een transitievraagstuk wanneer het de dominante manier van doen, denken en organiseren in een systeem niet meer werkt om de problemen op te lossen waar dat systeem mee te kampen heeft. Tijd om het te veranderen dus, maar zo gemakkelijk gaat dat niet. Denk bijvoorbeeld aan ons elektriciteitsnet, de elektrische apparaten die wij daarop aansluiten, de fossiele energiebronnen waarop ons net gebouwd is, de overtuiging dat we altijd en overal toegang tot energie moeten hebben, en de gewoonte om een of meerdere dagen per week thuis te werken en dus een laptop te moeten kunnen aansluiten. De huidige dominante manier van denken, organiseren en doen is zo verweven met elkaar en de rest van onze maatschappij dat we er bijna niet buiten kunnen denken. Als we toch willen veranderen, is er een doorbraak nodig.
Doorbraakprojecten zijn initiatieven die helpen om elementen van een onvolhoudbaar systeem te doorbreken. Dat kan gaan over technologie, maar ook over sociale innovatie, beleidsinnovatie of een ander soort nieuwe praktijk die laat zien hoe het anders kan. Ze dragen bij aan het ter discussie stellen van de dominante cultuur, structuur en werkwijze, en laten zien hoe het ook anders kan. In veel van de systemen die onhoudbaar zijn geworden zijn mensen al druk bezig dit soort doorbraken voor elkaar te krijgen. Met experimenten en proeftuinen, buurtinitiatieven en pilots.
Vanuit de transitiewetenschap denken we na over hoe dit kan leiden tot transformatieve verandering en daar stuiten we eigenlijk weer op een ander patroon. Want waar worden initiatieven vooral op afgerekend? Op harde resultaten, directe impact en schaalbaarheid. En hoewel deze resultaatgerichtheid ook zeker een factor is die een doorbraakproject tot een succes kan maken, is het ook precies dat: één factor. In transities zien we dat er meer aspecten die helpen leiden tot verandering, en dat juist het bewandelen van verschillende wegen tegelijkertijd versnellend en richtinggevend kan werken.
Dus waar zou je nog meer naar kunnen kijken? In de impactspin voor doorbraakprojecten zetten we zes dimensies op een rij. Resultaatgerichtheid is er één van, maar er zijn ook nog vijf andere dimensies. We zetten ze op een web om ze te kunnen gebruiken als denk- en gesprekstool om in te schatten waar jouw initiatief zit en hoe je het transformatief potentieel zou kunnen vergroten. Het is niet het doel op alle dimensies maximaal te scoren, maar wel om een gedeeld beeld te krijgen van hoe jullie proberen verandering in gang te zetten en gericht te kijken waar nog meer potentie zit.
Zes dimensies van doorbraakpotentie
Op het web is een voorbeeld gegeven van hoe je dit zou kunnen gebruiken. Hoe scoort jullie interventie op deze aspecten? Wanneer is het dan een succes? Zijn er onderdelen waar je het transformatief potentieel zou kunnen vergroten? En wat betekent dit voor hoe je wilt communiceren, monitoren en bijsturen?
- Grensverleggend: Het onmogelijke mogelijk maken, inbreken in wat gangbaar is en fundamenteel andere manieren van denken, organiseren en doen laten zien. Bijvoorbeeld: De Herenboeren waar boerderijen collectief worden beheerd (incl. keuze voor productiewijze) en een boer wordt aangenomen in loondienst.
- Katalyserend: Beïnvloeden van context (regels, structuren), de weg plaveien van uitzonderlijk naar normaal. Bijvoorbeeld: De eerste plekken waar je niet alleen je auto kon opladen maar ook terug aan het net kon leveren.
- Resultaatgericht: Directe impact, schaal- en haalbaarheid met tastbare resultaten. Bijvoorbeeld: Wij Willen Zon, de collectieve inkoopactie van zonnepanelen die heeft gezorgd voor een algehele prijsdaling.
- Opportuun: Haakt in op kansen die zich voordoen, haalbaar en betaalbaar, aanpasbaar aan context en steun vanuit diverse netwerken. Bijvoorbeeld: Actienetwerk Gas Terug! In reactie op de inval van Rusland in Oekraïne.
- Mobiliserend: Ik wil meedoen! Uitnodigend en eenvoudig te herhalen. Bijvoorbeeld: De OV-fiets, kan bij ieder station, je ziet ze overal en de potentie is direct helder.
- Iconisch: Wow! Spraakmakend, richting geven aan discussie en een duidelijke visie neerzetten. Bijvoorbeeld: De kas als energiebron gaf een volledig nieuwe richting aan het debat in duurzame glastuinbouw.
Vergeet dus vooral niet voorbij resultaatgerichtheid te kijken in het beoordelen en ontwerpen van initiatieven. Want ook in deze andere dimensies zitten sleutels voor het versnellen en richting geven van transformatieve verandering.
Meer weten over doorbraakprojecten? Bekijk het stuk dat collega’s Gijs en Emil schreven over doorbraakprojecten in de circulaire economie. Of wil je met je organisatie met deze en andere transitietools aan de slag? Bekijk ons cursusaanbod of neem contact op!
